درسنامه آموزشی جغرافیا (3) کلاس دوازدهم انسانی

همان‌طورکه می‌دانید، شهرها و روستاها محل سکونت، کار و فعالیت اقتصادی، روابط اجتماعی و به‌طورکلی محل زندگی جوامع انسانی هستند. در دوران معاصر، افزایش شهرنشینی و رشد و توسعه شهرها و تمرکز جمعیت در آنها از یک‌سو و کاهش تدریجی روستانشینی و مهاجرت نیروی کار کشاورزی از روستاها به شهرها از سوی دیگر، مسائل و مشکلاتی را در این سکونتگاه‌ها به وجود آورده است. این مسائل اندیشمندان را بر آن داشته است که به فکر برنامه‌ریزی برای شهرها و روستاها بیفتند و از این طریق، به رفع مشکلات و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان آنها کمک کنند.

نیازها و مسائل شهرهای امروز

برای مدیریت صحیح و کارآمد شهرها نخست لازم است مهمترین نیازها و مسائلی را که امروزه شهرها با آن روبه‌رو هستند بشناسیم.

1- تجهیزات و خدمات عمومی

در برنامه ریزی شهری، تجهیزات و تسهیلات شهری و همچنین خدمات عمومی مورد مطالعه قرار می‌گیرد و نسبت آنها با تعداد جمعیت ساکن در شهر سنجیده می‌شود تا نیازها مشخص و کمبود‌ها برطرف گردد. به تصویر زیر توجه کنید و برخی از نیازهای عمومی شهرها را نام ببرید. به نظر شما کدام نیازها اولولیت بیشتری دارند. چرا؟

همان‌طورکه در سال گذشته خواندید، یکی از پدیده‌های ناشی از نظام اقتصادی سرمایه‌داری، نابرابری فضایی است. در بیشتر شهرها امکانات و خدمات شهری به طور عادلانه و متوازن توزیع نشده‌اند و بین مناطق برخوردار و مرفه و مناطق محروم تفاوت‌های چشمگیری از نظر فضای جغرافیایی مشاهده می‌شود. برنامه‌ریزی و مدیریت شهری باید برای رفع این نابرابری‌ها چاره اندیشی و اقدام کند.

2- مسکن

مسکن یکی از مهم‌ترین نیاز‌های انسان است و شهرها با مسئلهٔ مسکن روبه‌رو هستند. البته شدت و چگونگی این مسئله در شهر‌ها و کشورهای مختلف، متفاوت است. در شهر‌هایی که با تمرکز زیاد جمعیت یا مهاجرت گسترده روبه‌رو هستند، مسکن کافی و مناسب وجود ندارد. از سوی دیگر، فقیران شهری به علت اختلاف طبقاتی شدید، رعایت نشدن عدالت اجتماعی در توزیع درآمدها و بی‌توجهی حکومت‌ها به حمایت‌های تأمین اجتماعی، پول کافی برای اجاره یا خرید مسکن ندارند. در برخی از شهر‌های بزرگ جهان، شمار افراد بی‌خانمان (کارتن خواب) که در کنار خیابان‌ها یا روی نیمکت پارک‌ها می‌خوابند، رو به افزایش است.

پدیدهٔ دیگری که در اطراف شهرهای بزرگ در نتیجهٔ مشکل مسکن شکل می‌گیرد، اسکان غیررسمی یا غیرقانونی است. حاشیه‌نشینی و زاغه‌نشینی جلوه‌هایی از این پدیده است. وقتی مهاجران فقیر به شهر‌ها وارد می‌شوند، با توجه به گران بودن قیمت زمین و خانه در شهر، به طور غیرقانونی مسکن‌هایی موقتی در حاشیه و اطراف شهر می‌سازند. زاغه نشینی نیز نوعی اسکان غیررسمی است که علاوه بر حاشیهٔ شهر ممکن است در نقاط مختلف شهر به وجود بیاید. برای مثال، در شهر مانیل در کشور فیلیپین، زاغه‌ها در بخش‌های مختلف شهر پراکنده شده‌اند. در ساخت زاغه‌ها معمولاً از مواد ارزان قیمت مانند ضایعات آهن و حلبی، اتاقک انواع خودرو و چوب و مقوا استفاده می‌شود. زاغه‌ها بسیار کثیف‌اند و امکانات بهداشتی و فاضلاب ندارند. در نواحی حاشیه‌نشین و زاغه‌نشین، میزان جرائم و بزهکاری و انحرافات اجتماعی زیاد است.

در کشور ما نیز پدیدهٔ حاشیه نشینی در اطراف برخی از شهرهای بزرگ به وجود آمده است. در برخی کشور‌ها حکومت مرکزی یا حکمرانی محلی (مدیریت شهری) برای تأمین مسکن گروه‌های فقیر شهری و مهاجران، طرح‌های ساخت مسکن ارزان قیمت، اعطای وام مسکن و نظایر آنها را اجرا می‌کنند.

3- اشتغال شهری

یکی از مشکلات مهم شهرها، افزایش طبیعی جمعیت شهری از یک سو و افزایش در اثر مهاجرت نیروی کار از سوی دیگر به شهر‌هاست. مهاجران از روستاها و شهر‌های کوچک به شهر‌های بزرگ مهاجرت می‌کنند تا شغلی بیابند و درآمد بیشتری کسب کنند. آنها عمدتاً کارگر ساده و فاقد مهارت و تخصص‌اند. از سوی دیگر، فرصت‌های شغلی در شهر محدود است؛ به همین سبب، مهاجران به کارهایی مانند کارگری موقتی و روزمزد یا خدمتکاری در رستوران‌ها و نظایر آن مشغول می‌شوند و درآمدشان تکافوی هزینه‌های مسکن، خوراک و پوشاک و زندگی را در یک شهر بزرگ نمی‌کند.

به علاوه، در اقتصاد این شهرها بخش غیررسمی یا بخش غیرقانونی اشتغال رشد می‌کند. کار فروشندگان دوره‌گرد و دست‌فروش‌ها، دلالان، زباله جمع‌کن‌ها، نوازندگان دوره‌گرد و نظایر آن از جمله فعالیت‌های بخش غیررسمی در شهر‌هاست. متأسفانه گروهی از فعالان این بخش را «کودکان کار» تشکیل می‌دهند.

در برنامه ریزی و ادارهٔ شهر باید به ایجاد فرصت‌های شغلی و سر و سامان بخشیدن به مشاغل بخش غیررسمی توجه کرد. از جمله راهکارهایی که در برخی شهرها به این منظور به کار گرفته شده، حمایت از کارآفرینان و ایجاد غرفه‌هایی با اجارهٔ ارزان برای فروشندگان دوره‌گرد و توسعهٔ امکانات گردشگری برای جذب گردشگر و ایجاد شغل است.

4- امنیت شهری و آسیب‌های اجتماعی

درآمد کم، بیکاری و مسکن نامناسب و حاشیه نشینی به فقر شهری منجر می‌شود. بین فقر و جرم و بزهکاری ارتباط زیادی وجود دارد. در نواحی حاشیه نشین و حومه‌های فقیرنشین شهرها، انحرافات و کجرَوی‌های اجتماعی، سرقت و خشونت، اعتیاد، طلاق و… گسترش می‌یابد.

خسارت وارد کردن به اموال عمومی، بناها و آثار فرهنگی یکی دیگر از انحرافات اجتماعی در شهر‌هاست (وَندالیسم شهری.)

به طورکلی، فضاهای شهری می‌توانند در پیشگیری از وقوع جرم یا جرم‌خیزی نقش داشته باشند. زاغه‌ها، ساختمان‌های متروکه، برخی محله‌های قدیمی و فرسوده و مناطقی که در شب نور کافی ندارند، جرم‌خیز و فاقد امنیت‌اند. افزایش نظارت و نصب دوربین‌های مدار بسته در نقاط مختلف شهر، بهبود روشنایی معابر و بازسازی محله‌های فرسوده و مخروبه از جمله کارهایی است که مدیران شهری می‌توانند در این زمینه انجام دهند.

برای مقابله با آسیب‌های اجتماعی در شهر‌ها و تأمین امنیت، نخست باید علل و ریشه‌های آسیب‌ها مانند فقر و بیکاری شناسایی شود و از بین برود. البته آموزش عمومی و برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای شهروندان نیز در این زمینه مفید است و اهمیت دارد.

5- محیط زیست شهری

شهرنشینی با افزایش فشار بر منابع، مصرف انرژی و آلودگی آب و خاک و هوا همراه است. چرا مصرف انرژی در شهرها زیاد است؟ چه فعالیت‌هایی در شهرها مصرف انرژی را بالا می‌برد؟ شهرنشینی چگونه و از چه راه‌هایی موجب آلودگی محیط زیست می‌شود؟ آیا تخریب و آلودگی محیط زیست در شهر‌های بزرگ و کلان شهر‌ها بیشتر است؟ چرا؟ گفت‌و‌گو کنید.

همان‌طور که گفته شد، یکی از ارکان مهم پایداری شهری و شهر سالم به حداقل رساندن آلودگی و تخریب محیط زیست است. بنابراین، امروزه تلاش بر این است که در مدیریت شهری به این جنبه توجه شود.

البته میزان توجه و اقدامات عملی در این زمینه در همه جای دنیا یکسان نیست.

در برخی شهرهای جهان اقدامات مثبت و ارزنده‌ای در زمینهٔ مدیریت پسماند، الگوهای مصرف آب و برق، دفع فاضلاب، کاهش آلودگی هوا و… انجام شده است. در برخی شهرها به تازگی گام‌هایی در این زمینه برداشته شده است و برخی شهرها نیز هنوز با آلودگی‌های شدید و جدی روبه‌رو هستند.

6- زیباسازی و مبلمان شهری

شهر موجودی زنده و فعال و انسان موجودی زیباپسند است. از همین رو، در طراحی و مدیریت شهری، زیبایی شهر و فضاهای مختلف آن به طوری که انسان در آن احساس آرامش و تعلق خاطر کند، اهمیت زیادی دارد. به علاوه، معماری و طراحی شهر بازتاب فرهنگ و هویت شهروندان است.

«مبلمان شهری» مفهومی گسترده است و به معنای مجموعه وسیعی از وسایل و نمادها و عناصری مانند: نیمکت‌ها، سطل‌های زباله، مجسمه‌ها و نمادهای میدان‌ها، نرده‌ها و حفاظ‌ها، تزییناتی چون آب نماها، پرچم‌ها و گلدان‌ها، طراحی فضای سبز جدول‌ها و پارک‌ها، نورپردازی و روشنایی معابر، تابلوهای آگهی، علائم راهنمایی و رانندگی، طراحی، جدول‌بندی و کفپوش پیاده‌روها است که مورد استفاده عموم ساکنان شهر قرار می‌گیرد.

صاحب‌نظران معتقدند که در طراحی مبلمان شهری باید فرهنگ و هنر بومی و ملی تقویت گردد. همچنین، به نیازهای افراد ویژه مانند معلولان و جانبازان و سالخوردگان توجه شود؛ مانند طراحی خط بَساوایی مخصوص عبور نابینایان و رمپ عبور ویلچر در ساختمان‌های عمومی و پارک‌ها.

انواع مبلمان شهری

7- هوشمندسازی شهر

آیا تاکنون نام «شهر هوشمند» را شنیده‌اید؟ این عبارت چه چیز‌هایی را در ذهن شما تداعی می‌کند؟

شهر هوشمند به شهری گفته می‌شود که در آن برای امور مختلف مانند حمل و نقل، مصرف انرژی، مدیریت ترافیک، مدیریت پسماند و… از فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) استفاده می‌شود. در شهر‌های هوشمند انواع حسگر (سنسور)ها اطلاعات را در سامانه‌های مختلف جمع آوری و پردازش می‌کنند.

برای مثال، با استفاده از تجهیزات ICT می‌توان ساختمان‌های شهر را به حسگر‌هایی مجهز کرد که آتش سوزی و سرقت را اطلاع دهند و حتی لزوم تعمیر و بازسازی برخی اجزای آنها را به مراکز مربوط اعلام کنند. در نواحی شلوغ شهر، حسگر‌ها می‌توانند تصادفات یا جرائم خیابانی را به اطلاع پلیس و اورژانس برسانند. با هوشمندسازی مدیریت ترافیک می‌توان به رانندگان خودرو‌ها برای پرهیز از ورود به خیابان‌های پر ترافیک یا پیدا کردن توقفگاه خالی و نظایر آن اطلاع رسانی کرد. با استفاده از حسگر‌ها همچنین می‌توان آلودگی هوا را در نقاط مختلف شهر سنجید و هشدار داد. همچنین، نور و میزان روشنایی معابر را در زمان‌های معین و با توجه به رفت و آمد‌ها کم و زیاد کرد. این کار علاوه بر صرفه جویی در مصرف انرژی به تأمین امنیت کمک می‌کند.

در شهر‌های هوشمند، شهروندان از طریق شبکهٔ اینترنت بسیاری از کارهای اداری خود را بدون مراجعهٔ حضوری به سازمان‌ها و مدیریت شهری انجام می‌دهند. در این گونه شهر‌ها گردش آزاد اطلاعات اهمیت دارد و در مکان‌های عمومی مانند ایستگاه‌های اتوبوس، داخل تونل‌های مترو، فروشگاه‌های بزرگ و بخش‌هایی از پیاده روها دسترسی به Wi-Fi رایگان برای همه وجود دارد.

مدیریت شهرها

امروزه تحقق «شهر پایدار» هدف اصلی مدیران و برنامه‌ریزان شهری است.

البته باید گفت که پایداری شهر حد و حصر و نقطهٔ انتهایی ندارد. مدیران و برنامه‌ریزان شهر‌ها تلاش می‌کنند که به درجاتی از پایداری دست یابند.

با توجه به آنچه گفته شد، در برنامه‌ریزی‌های شهری باید به سه رکن توجه کرد. به تصویر زیر دقت کنید. اکنون چند مسئله و مشکل مهم شهر‌ها، به ویژه شهر‌های بزرگ، را در قالب این سه مقوله بررسی می‌کنیم:

کاربری زمین

مطالعهٔ «کاربری زمین یا کاربری اراضی» یکی از بخش‌های مهم برنامه‌ریزی شهری است. همان‌طور که پیش از این گفته شد، در شهر فضاهای مسکونی، تجاری، اداری، خیابان‌ها و شبکهٔ ارتباطی، مراکز آموزشی و درمانی، فضای سبز و پارک وجود دارد. همهٔ فعالیت‌های شهر روی زمین انجام می‌شود.

کاربری زمین یعنی چگونگی استفاده از زمین. در نقشه‌های کاربری زمین، پراکندگی انواع عملکردهای شهر نمایش داده می‌شود. به نمونه نقشهٔ کاربری اراضی شهر توجه کنید. چه نوع کاربری‌هایی در این نقشه مشاهده می‌کنید؟ کدام کاربری‌ها وسعت بیشتری دارند؟ کاربری تاریخی و باستانی شهر در کدام بخش قرار گرفته است؟ کاربری‌های صنعتی در کدام بخش؟

برنامه‌ریزان پس از مطالعه و شناسایی کاربری‌های موجود در شهر، میزان وسعت هر کاربری یا عملکرد را نسبت به مساحت کل شهر محاسبه می‌کنند. برای مثال، ممکن است کاربری فضای سبز شهر 7 درصد از مساحت کل شهر و کاربری شبکهٔ معابر و حمل و نقل 18 درصد از مساحت شهر را به خود اختصاص داده باشد.

سرانه عبارت است از تقسیم مساحت بر جمعیت. سرانهٔ کاربری، مقدار زمینی است که به طور متوسط از هریک از کاربری‌های شهر به جمعیت شهر می‌رسد.

برای مثال، اگر مجموع فضاهای سبز یک شهر  150,000 مترمربع و جمعیت آن شهر 25000 نفر باشد، سرانه کاربری فضای سبز شهر 6 مترمربع به ازای هر نفر است.

سرانه استاندارد و قابل قبول برای هر نوع کاربری در نواحی مختلف، متفاوت است. برای مثال، در ناحیه‌ای با توجه به نوع آب‌وهوا، سرانهٔ استاندارد و قابل قبول فضای سبز 20 مترمربع برای هر فرد تعیین شده است؛ اما اگر سرانه فضای سبز آن ناحیه 13 مترمربع باشد، نشان می‌دهد که سرانه از حد استاندارد کمتر است و در این زمینه کمبود وجود دارد.

- مطالعهٔ کاربری زمین به برنامه‌ریزان کمک می‌کند که محدودیت‌ها را بشناسند و به گونه‌ای برنامه ریزی کنند که از فضا‌های شهر به طور مناسب و متعادل استفاده شود.

مدیریت روستاها

بدون تردید، باید به بالا بردن کیفیت زندگی در شهر و روستا به طور هماهنگ توجه شود و در صورت بی‌توجهی به مناطق روستایی و خالی شدن این مناطق، مشکلات در مناطق شهری نیز افزایش می‌یابد.

یک بار دیگر به عوامل دافعهٔ مهاجرت از روستا به شهر فکر کنید. مهم‌ترین مشکلات روستا‌ها را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد:

الف) مشکلات اقتصادی، براساس گزارش سازمان ملل، در بسیاری از نواحی روستایی جهان میزان فقر بیشتر از نواحی شهری است. چنین برآورد شده است که 63 درصد فقر در جهان مربوط به نواحی روستایی است. 76 درصد فقیران کشورهای قارهٔ آسیا و آفریقا و آمریکای لاتین در نواحی روستایی زندگی می‌کنند. بین درآمد شهرنشینان و روستانشینان شکاف و نابرابری زیادی وجود دارد. ایجاد فرصت‌های شغلی و تمایل به سرمایه‌گذاری در نواحی شهری بیش از مناطق روستایی است. علاوه بر نابرابری‌های اقتصادی، نابرابری‌های رفاهی نیز بین شهر و روستا وجود دارد. وضعیت دسترسی فقیران روستایی به آموزش، بهداشت و درمان، و مسکن بدتر از فقرای شهری است.

البته آنچه گفته شد بدین معنا نیست که همهٔ شهرنشینان در جهان سطح زندگی بالایی دارند یا همهٔ روستاییان در فقر به سر می‌برند.

روستاییان عمدتاً به درآمد حاصل از کشاورزی وابسته‌اند این درآمد، فصلی و ناکافی است. در برخی زمین‌ها میزان تولید پایین و در حد رفع نیازهای داخلی روستاهاست. بیشتر روستاییان با مسائلی چون نداشتن مالکیت زمین، کمبود زمین، یکپارچه نبودن و قطعه قطعه بودن زمین‌های کشاورزی و نداشتن سرمایهٔ لازم برای کشت تجاری و سودآور دست به گریبان‌اند. همچنین، برای فروش محصولات خود دسترسی مناسبی به بازارها ندارند و اغلب گرفتار واسطه‌ها می‌شوند و مجبورند محصولاتشان را با قیمت بسیار کم به آنها بفروشند.

ب) کمبود تجهیزات و خدمات مانند آب آشامیدنی سالم، راه و وسایل حمل‌ونقل، امکانات آموزشی و درمانی، و سطح پایین زندگی روستانشینان.

امروزه این هر دو گروه از مشکلات تحت عنوان «فقر روستایی» بررسی می‌شوند. در واقع، روستاییان با فقر اقتصادی و فقر دسترسی به خدمات و امکانات روبه‌رو هستند.

برنامۀ توسعۀ روستایی

برنامهٔ توسعهٔ روستایی برنامه‌ای است که با هدف بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی روستانشینان طراحی می‌شود. همان‌طور که برای شهر پایدار به سه رکن اشاره کردیم، تحقق روستای پایدار نیز سه رکن دارد: فعال کردن اقتصاد روستا، خدمات اجتماعی و فرهنگی، و حفظ محیط زیست روستا و چشم انداز‌های طبیعی آن.

در گذشته، توسعهٔ کشاورزی مهم‌ترین عامل توسعهٔ روستایی محسوب می‌شد اما امروزه توسعهٔ روستایی صرفاً به توسعهٔ کشاورزی محدود نمی‌شود و به همهٔ جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی و محیط زیستی به طور هماهنگ اهمیت داده می‌شود.

توسعهٔ اقتصادی

تاکنون برای حل مشکلات اقتصادی روستاها اقدامات گوناگونی در نواحی مختلف جهان انجام شده است. برخی از مهم‌ترین این اقدامات عبارت‌اند از:

- اصلاحات ارضی یا تقسیم زمین و انتقال مالکیت آنکه در کشورهای مختلف، متفاوت بوده است. اصلاحات ارضی در برخی کشورها موفق بوده و به اهداف خود رسیده و در برخی کشورها مشکلات جدیدی پدید آورده است.
- تشکیل تعاونی‌های تولیدی روستایی
- گسترش انقلاب سبز و استفاده از ماشین‌آلات و فناوری در کشاورزی؛ البته فناوری‌های مربوط به انقلاب سبز گران است و همهٔ کشاورزان توانایی مالی تهیهٔ آنها را ندارند. ماشینی کردن کشاورزی در برخی نواحی روستایی موجب گسترش بیکاری شده است.
- توسعهٔ صنایع کوچک روستایی
- توسعهٔ خدمات گردشگری و فراغتی.

توسعه تجهیزات و خدمات

در چند دههٔ اخیر، در بیشتر نواحی روستایی جهان تجهیزات و خدمات روستایی مانند بهداشت عمومی، راه، دسترسی به رادیو و تلویزیون، مدارس روستایی، برق و آب آشامیدنی سالم گسترش یافته است. با این حال، هنوز این خدمات در حد رفع نیاز‌های ساکنان بسیاری از روستاها نیست. از سوی دیگر، خدمات رسانی به برخی روستاها به علت پراکندگی و دورافتادگی یا شرایط سخت طبیعی آنها، دشوار است.

توسعۀ روستایی در ایران

بر اساس آمار سال 1390، تعداد روستاهای کشور حدود 62000 روستا بوده است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برای محرومیت‌زدایی از مناطق روستایی، به این مناطق توجه ویژه‌ای شد.در سال 1358 جهاد سازندگی با هدف رسیدگی به مناطق محروم و استقلال کشور و خودبسندگی کشاورزی تشکیل شد و فعالیت‌های زیادی در روستاها انجام داد که از آن جمله می‌توان به ایجاد شبکه‌های آب آشامیدنی و برق، خدمات بهداشتی، آموزش مهارت‌های فنی و حرفه‌ای به روستاییان، ایجاد و توسعهٔ راه‌های روستایی و لایروبی و نگهداری قنات‌ها اشاره کرد.

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی نیز از جمله نهادهایی بود که در سال 1358 با هدف تأمین مسکن محرومان، به ویژه روستاییان، تشکیل شد. تهیه و اجرای «طرح‌های هادی روستایی» از وظایف مهم بنیاد مسکن انقلاب اسلامی است.

در طرح‌های هادی روستایی کاربری‌های اراضی روستا شناسایی و نقشه‌های وضع موجود آن تهیه می‌شود. در این طرح‌ها ساماندهی کاربری‌های مسکونی، کشاورزی، خدماتی و نیازها و همچنین چگونگی گسترش روستا در آینده معین می‌شود و راهکارهایی برای بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی روستاها ارائه می‌گردد.

نهاد‌های مدیریت شهر و روستا در ایران

در کشور ما برنامه ریزی و مدیریت شهرها را وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهرها بر عهده دارند. مدیریت روستاها نیز بر عهدۀ دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی روستاست.

سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور (وابسته به وزارت کشور) وظیفهٔ هماهنگی و پشتیبانی مالی، فنی و علمی از شهرداری‌ها و دهیاری‌ها را برعهده دارد و همزمان بر اجرای طرح‌های عمرانی و خدمات شهری و روستایی نظارت می‌کند.

مشارکت مردم در مدیریت شهر و روستا

شوراها برای جلب همکاری و مشارکت مردم در مدیریت شهر‌ها و روستاها پدید آمده‌اند. اعضای شورا‌های اسلامی شهر و روستا با رأی مردم انتخاب می‌شوند و بدینوسیله مردم از طریق نمایندگان خود باید در تصمیم‌گیری‌ها و اجرای برنامه‌ها در شهر و روستا دخالت داشته باشد و بر کار نهاد‌های مدیریت نظارت کنند. شوراهای اسلامی شهر و روستا جایگاه قانونی مهمی دارند و بر این جایگاه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصریح شده است.

آمایش سرزمین

اکنون که با برخی از مهمترین جنبه‌های مدیریت شهر و روستا آشنا شدیم، لازم است بدانیم طرح‌ها و برنامه‌هایی وسیع‌تر از سطح روستا و شهر نیز وجود دارند.

به طورکلی، سیاست‌ها و خط‌مشی‌های کلان اقتصادی و اجتماعی حکومت‌ها بر همهٔ جنبه‌های زندگی در شهرها و روستاهای یک کشور تأثیر می‌گذارد. از این رو، در بیشتر کشورها علاوه بر برنامه ریزی برای تک تک شهرها و روستاها، برنامه‌های عمومی و کلی‌تری در سطح کشور و منطقه، یعنی آمایش سرزمین، تهیه می‌شود.

ویژگی‌های عمدهٔ برنامهٔ آمایش سرزمین به شرح زیر است:

- توجه به ظرفیت‌ها و توانمندی‌های همۀ مناطق و استان‌های کشور: ظرفیت‌ها و تأثیر هر منطقه در پیشرفت و توسعهٔ عمومی کشور شناسایی می‌شود و سپس متناسب با آن، برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد. برای مثال، اینکه در کدام مناطق کشور باید بخش کشاورزی توسعه یابد یا کدام مناطق برای گسترش بازارها و مراکز تجاری مناسب‌اند.

- توجه به همۀ ابعاد توسعه: به همه جنبه‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، دفاعی و محیطی کشور به طور هماهنگ توجه می‌شود.

- توجه به عدالت در توسعه: بین مناطق کشور از نظر دسترسی به منابع و امکانات تعادل برقرار می‌شود و به منظور تحقق عدالت اجتماعی، با توسعهٔ نامساوی و تمرکز ثروت و سرمایه در برخی مناطق و فقر و محرومیت در مناطق دیگر مقابله می‌گردد.

- توزیع متوازن جمعیت: از تمرکز و انبوهی جمعیت در یک یا چند مادر شهر و مهاجرت بی رویه از روستاها و شهر‌های کوچک به شهرهای بزرگ پیشگیری می‌شود.

- توجه به نیازهای حال و آینده: در برنامه ریزی‌های عمرانی مانند احداث صنایع، مراکز درمانی، دانشگاه‌ها و جاده‌ها نیازهای جمعیتی حال و آیندهٔ مناطق مختلف کشور در نظر گرفته می‌شود.

- توجه به حفظ محیط زیست: در برنامه آمایش سرزمین بر بهره‌مندی منطقی و خردمندانه از منابع و حفاظت از محیط زیست تأکید و به آنها توجه می‌شود.

- توجه به آمایش دفاعی: انواع فعالیت‌ها و تأسیسات و تجهیزات باید به گونهای استقرار و ساماندهی یابند که در زمان حمله‌های احتمالی دشمن، از آسیب و خسارت دور بمانند. در برنامه آمایش سرزمین جنبه‌های دفاع از منابع و سرمایه‌های سرزمین در مقابل دشمنان در برنامه‌ریزی به خوبی در نظر گرفته می‌شود.

فنون و مهارت‌های جغرافیایی (1)

سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) سامانه‌ای برای مدیریت بهتر

می‌دانید که ما امروزه در عصر اطلاعات و رایانه‌ها زندگی می‌کنیم. از ویژگی‌های این عصر این است که انسان می‌تواند به حجم زیادی از اطلاعات دسترسی سریع داشته باشد و بتواند آنها را به سرعت منتقل کند؛ کاری که قبلاً امکان‌پذیر نبوده است. کمی به زمان پیش از ظهور رایانه‌ها بیندیشید؛ در آن زمان چه کارهایی در عرصهٔ اطلاعات و دانش امکان‌پذیر نبود که امروز ممکن شده است؟ مثال‌هایی بزنید و در این باره گفت‌وگو کنید.

بسیاری از اطلاعاتی که امروزه با آنها سروکار داریم، به نحوی با موقعیت مکانی ارتباط دارند. برای مثال، شهرها و روستاها، کارخانه‌ها، بناها و آثار تاریخی، پوشش گیاهی، جمعیت، ناهمواری‌ها، منابع و معادن، تأسیسات و تجهیزات شهری، راه‌ها و شبکه‌های حمل و نقل و... هریک فضایی جغرافیایی را اشغال کرده‌اند و ویژگی‌هایی دارند. به عبارت دیگر، داده‌ها و اطلاعات دو مؤلفه دارند: موقعیت جغرافیایی دارند (داده‌های مکانی) و دارای ویژگی‌هایی هستند (داده‌های توصیفی).

تا پیش از ظهور و گسترش رایانه، این اطلاعات به صورت دستی و با صرف تلاش و وقت زیاد به صورت‌های مختلف طبقه بندی و ثبت می‌گردیدند و روی نقشه‌ها نمایش داده می‌شدند. در آن زمان، قابلیت جمع آوری و ذخیره و تحلیل اطلاعات محدود بود. نقشه‌های سنتی و کاغذی گنجایش نمایش حجم زیاد اطلاعات و بازیابی و نمایش ارتباطات متعدد پدیده‌ها را نداشتند.

سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی در واقع، سامانه‌ای رایانه‌ای برای مدیریت و تجزیه و تحلیل اطلاعات مکانی و جغرافیایی است که می‌تواند با سرعت و دقت زیاد حجم زیادی از اطلاعات را پردازش کند. پردازش و تحلیل اطلاعات با GIS به تصمیم‌گیری می‌انجامد و به روند آن کمک می‌کند.

کاربردهای GIS

امروزه این سامانه در امور متعددی چون برنامه‌ریزی و مدیریت شهرها و روستاها، کاربری زمین، آمایش سرزمین، مدیریت منابع طبیعی، مکان‌یابی شهرک‌ها و صنایع، کشاورزی، معادن، محیط زیست، مخاطرات محیطی، عمران، شبکه‌های حمل‌ونقل، نقشه‌برداری، امور نظامی و دفاعی، شبکه‌های بهداشت و درمان و کسب و کار و تجارت کاربرد دارد.

برای استفاده از سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی، با توجه به اهداف مختلف در هر زمینه، نرم‌افزارهایی طراحی شده است که باید آنها را روی رایانه نصب کرد. برای کار با این نرم افزارها باید دور‌ه‌های آموزشی را گذراند.

به طور کلی هر سامانه از سه بخش ورودی، پردازش و خروجی تشکیل شده است. مراحل کار در سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی به صورت زیر است:

قابلیت‌های GIS

- در سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی، داده‌های مربوط به پدیده‌های دنیای واقعی را می‌توان بر اساس اهداف مطالعه و نوع ویژگی‌های موردنظر در قالب لایه‌هایی جداگانه طبقه بندی و ترکیب کرد. از جمع بندی و تلفیق لایه‌های مختلف لایهٔ جدیدی حاصل می‌شود که در برگیرندهٔ اطلاعات دقیق و مورد نیاز کاربران است.

فرض کنید قرار است در یک ناحیهٔ روستایی مراکز خدماتی (مدرسه، درمانگاه، سالن ورزشی و …) احداث شود. برای مکان‌یابی این مراکز به داده‌هایی از قبیل شیب زمین‌ها، جمعیت روستا و تراکم آن در نقاط مختلف، پوشش گیاهی، فاصلهٔ خانه‌ها و محدوده‌های کشاورزی نیاز داریم. داده‌ها و اطلاعات جمع‌آوری می‌شوند و به صورت لایه لایه در نرم افزار قرار می‌گیرند. با استفاده از نقشه‌های GIS، که در واقع نقشه‌های هوشمندند می‌توانیم هر لایه از اطلاعات را که بخواهیم بازیابی و مشاهده کنیم.

- سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی GIS قابلیت دسته‌بندی و برقراری ارتباط منطقی و ریاضی بین انواع اطلاعات را دارد.
- امکان به روز کردن اطلاعات در همهٔ بخش‌ها وجود دارد.
- با GIS می‌توان مکان‌یا‌بی کرد.
- GIS توانایی محاسبات آماری و ریاضی را دارد.